ورزش زنان

ورزش زنان: تحلیل وضعیت بودجه و نابرابری‌های موجود

گردآوری : فوروم بودجه پاسخگو به جنسیت ایران

وضعیت فعلی بودجه ورزش زنان در ایران

طبق جداول بودجه سال ۱۴۰۳، بودجه کلی وزارت ورزش و جوانان رقمی در حدود ۸ هزار و ۱۶ میلیارد تومان برآورد شده است. تحقیقات ما در فوروم بودجه‌ریزی پاسخگو به جنسیت ایران نشان می‌دهد که بر اساس اطلاعات موجود، درصد دقیقی از میزان بودجه کل ورزش که به ورزش زنان اختصاص می‌یابد، به‌طور رسمی اعلام یا در ردیف‌های بودجهٔ کلان وزارت ورزش و جوانان به‌عنوان یک درصد قطعی برای تمام ورزش کشور ثبت نشده است، بلکه بیشتر به‌صورت یک توصیه یا «سهم تعیین‌شده در تفاهم‌نامه» مطرح شده است. البته برخی از استان‌ها سهم مشخصی را برای ورزش زنان تعیین کرده‌اند. به‌عنوان مثال، در استان کرمانشاه، هیئت‌های ورزشی مکلف هستند حداقل ۳۵ تا ۴۰ درصد از اعتبارات خود را به ورزش بانوان اختصاص دهند. همچنین، وزیر ورزش و جوانان، کیومرث هاشمی، بر لزوم توزیع جداگانه بودجه ورزش زنان تاکید کرده و اظهار داشته است که «بودجه ورزش بانوان باید به‌صورت جداگانه در فدراسیون‌های ورزشی، هیئت‌های ورزشی و ادارات کل در نظر گرفته شود و ارزیابی‌های مربوطه بر اساس این بودجه انجام شود». همچنین، محمدعلی ربیعی، مدیرکل ورزش و جوانان خراسان جنوبی در اردیبهشت ۱۴۰۳  اظهار داشت که «در تفاهم نامه‌هایی که با هیئت‌های ورزشی منعقد کرده‌ایم، خواستار اختصاص ۳۰ درصد از اعتبارات هر هیئت به ورزش بانوان شده‌ایم».

به رغم این‌که مدیران ورزشی بر اهمیت گسترش ورزش زنان تاکید دارند، همین بودجه حدود ۳۰ درصدی نیز به درستی تخصیص پیدا نمی‌کند و ایجاد بسترهای مدیریتی، فرهنگی، و زیرساختی برای فعالیت زنان همچنان در عمل نادیده گرفته می‌شود. چنان‌که افسانه خواست‌خدایی، رئیس کمیته بانوان و امور خانواده شورای اسلامی شهر شیراز با تأکید بر فراهم‌سازی زیرساخت‌های کافی و کامل برای زنان ورزشکار، گفت: «در حوزه بانوان حمایت خاصی به شکل ویژه در بخش ورزش نمی‌شود و ورزشکاران برای اردوها و سفرهای ورزشی از توان و ظرفیت خودشان استفاده می‌کنند». مسئله اساسی نبود نظارت مؤثر و شفافیت کافی در نحوه تخصیص این منابع است که باعث می‌شود بخش قابل توجهی از این بودجه یا به طور کامل به دست ورزشکاران زن نرسد، یا در حوزه‌های غیرمرتبط هزینه شود.

این واقعیت امروز ورزش زنان ایران است، هر زنی که در عرصه ورزش می‌درخشد، نتیجه تلاش و پشتکار فردی اوست، نه حمایت‌های سیستماتیک. مسئولان دولت به جای ارائه راه حل‌های حمایتی از ورزش زنان بیشتر نگران این هستند که در باشگاه‌های زنان امور دینی رعایت می‌شود یا نه.

کیومرث هاشمی وزیر ورزش و جوانان در همایش مدیران ورزش زنان سراسر کشور گفت: «ما مجموعه‌های ورزشی زیادی مختص زنان در کشور داریم و نیاز داریم بر این باشگاه‌ها نظارت بیشتری صورت بگیرد. کشور ما یک کشور دینی است و این توقع می‌رود که رعایت‌های لازم انجام شود.»

موانع ساختاری در توسعه ورزش زنان

اختصاص ۳۰ درصد از اعتبارات ورزشی به ورزش زنان این پرسش اساسی را مطرح می‌کند که چرا باید این سهم، در بهترین حالت، تنها ۳۰ درصد باشد، در حالی که زنان نیمی از جمعیت کشور را تشکیل می‌دهند. در بسیاری از جوامع، از جمله ایران، امکانات ورزشی، حمایت مالی و ساختارهای مدیریتی طی سالیان متمادی بیشتر معطوف به ورزش مردان بوده و ورزش زنان از نظر دسترسی به زیرساخت‌ها و منابع حمایتی، در جایگاه پایین‌تری قرار داشته است. این نابرابری تاریخی باعث ایجاد «شکاف عمیق» در ورزش زنان شده است، به‌گونه‌ای که بسیاری از تیم‌ها و هیئت‌های ورزشی زنان حتی برای تامین نیازهای اولیه خود با چالش‌های جدی در تأمین بودجه و امکانات روبه‌رو هستند.

ممکن است این‌گونه استدلال شود که تعیین سهم ۳۰ درصدی برای ورزش زنان به‌منزله تعیین سقف نیست، بلکه به‌عنوان «حداقل تضمین‌شده» در نظر گرفته شده تا از حذف یا نادیده‌گرفته‌شدن بودجه ورزش زنان جلوگیری شود. همچنین ممکن است ادعا شود که پایین بودن نرخ مشارکت دختران و زنان در ورزش حرفه‌ای و قهرمانی نسبت به مردان، توجیهی برای اختصاص بودجه کمتر است. اما ما این استدلال را به چالش می‌کشیم چرا که این این استدلال نادیده می‌گیرد که عوامل متعددی مانند کمبود فضاهای ورزشی مناسب برای زنان، محدودیت‌های فرهنگی، فقدان حمایت مالی و نبود امکانات کافی، زمینه‌ساز این مشارکت پایین بوده‌اند. بنابراین، با تخصیص بودجه برابر و هدفمند، باید ابتدا زیرساخت‌ها، امکانات و فرصت‌های ورزشی زنان را تقویت کرد تا زمینه برای افزایش مشارکت و شکوفایی استعدادهای زنان فراهم شود.

تمرکز بر ورزش قهرمانی و نادیده گرفتن ورزش همگانی

علاوه بر عدم تخصیص برابر بودجه، نکته مهم دیگر این است که

تمرکز دولت صرفاً بر ورزش قهرمانی است و ورزش زنان در سطوح عمومی و همگانی تقریباً نادیده گرفته می‌شود. مقوله ورزش زنان یک موضوع یک بعدی نیست و با حوزه‌های اجتماعی، فرهنگی و حتی اقتصادی پیوند خورده است، و نابرابری در توزیع منابع مالی در این حوزه می‌تواند پیامدهای نامطلوب گسترده‌ای در جامعه داشته باشد و مشارکت زنان در فعالیت‌های اجتماعی را محدود کند.

عدم سرمایه‌گذاری کافی در ورزش زنان، پیامدهای جدی برای سلامت جسمی و روانی آن‌ها دارد. بر اساس تحقیقات منتشر شده در سال ۲۰۲۴، به‌طور میانگین زنان عمر طولانی‌تری نسبت به مردان دارند اما درصد بیشتری از عمر خود را با بیماری‌هایی مانند بیماری‌های قلبی، دیابت و افسردگی سپری می‌کنند. این در حالی است که تحقیقات نشان می‌دهد زنان از ورزش سود بیشتری نسبت به مردان می‌برند.

شکاف جنسیتی در ورزش و هنجارهای فرهنگی و تاریخی

شکاف جنسیتی در ورزش به‌عنوان یک معضل جدی در بسیاری از جوامع مطرح است. بر اساس مطالعه‌ای که بر روی ۴۰۰,۰۰۰ آمریکایی انجام شد، تنها ۳۳٪ از زنان توانستند به توصیه‌های هفتگی برای ورزش هوازی عمل کنند، در حالی که این میزان برای مردان ۴۳٪ است. این تفاوت جنسیتی در سایر مطالعات جهانی نیز مشاهده شده و نشان‌دهنده یک روند ثابت در میان گروه‌های سنی و جمعیتی مختلف است.

یکی از دلایل اصلی این شکاف، زمانی است که زنان برای مراقبت از خانواده و دیگران اختصاص می‌دهند. زنان غالباً سلامت دیگران را بر سلامت خود اولویت می‌دهند، به‌گونه‌ای که زمان و انرژی کمتری برای خود باقی می‌ماند. این عدم توجه به خود، یکی از مهم‌ترین موانع برای فعالیت بدنی در میان زنان است.

این شکاف جنسیتی از دوران کودکی آغاز می‌شود. پسران از سنین پایین‌تر دسترسی بیشتری به امکانات ورزشی دارند و به صورت فرهنگی بیشتر از دختران تشویق به ورزش می‌شوند. چنین شرایطی باعث می‌شود پسران با اعتمادبه‌نفس بیشتری در زمینه‌های ورزشی وارد شوند، در حالی که دختران معمولاً با محدودیت‌های بیشتری مواجه‌اند.

یکی دیگر از موانع جدی برای ورزش زنان، کمبود زمان آزاد است. به‌طور میانگین، زنان ۱۳٪ زمان آزاد کمتری نسبت به مردان دارند، چرا که مسئولیت‌های خانه و کارهای بدون مزد بیشتری بر عهده دارند. حتی در خانواده‌هایی که مسئولیت‌ها به‌طور مساوی تقسیم می‌شود، وظایف زنان معمولاً به زمان‌بندی دیگران وابسته است، مانند آماده کردن ناهار برای کودکان یا برنامه‌ریزی وعده‌های غذایی.

علاوه بر این موارد فرهنگی، در بسیاری از جوامع، ورزش زنان به‌عنوان فعالیتی کم‌اهمیت‌تر یا کمتر جدی تلقی می‌شود. این تصور اشتباه باعث می‌شود بودجه‌ها به ورزش مردان که پرستیژ یا بازدهی اقتصادی بیشتری دارد، اختصاص یابد. ورزش‌های سنتی که از گذشته تحت تسلط مردان بوده‌اند (مانند فوتبال و بسکتبال) بودجه بیشتری دریافت می‌کنند، در حالی که ورزش زنان در همین رشته‌ها با کمبود منابع مواجه است.

نتیجه‌گیری و راهکارها

تامین بودجه عادلانه برای ورزش زنان در ایران نه یک امتیاز، بلکه یک حق مسلم است. این اصل در اسناد بین‌المللی مانند منشور المپیک و یا کنوانسیون رفع تبعیض علیه زنان (CEDAW) نیز تأکید شده است که کشورها را موظف به فراهم کردن فرصت‌های برابر برای زنان در ورزش می‌کند. برای دستیابی به این هدف، اقدامات زیر ضروری است:

  • تخصیص بودجه مشخص: بودجه‌ای شفاف و مشخص برای ورزش زنان در تمامی سطوح اختصاص یابد.
  • سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌ها: بازسازی و بهبود فضاهای ورزشی فرسوده، احداث سالن‌های چند منظوره با دسترسی آسان، فراهم کردن تجهیزات ورزشی مناسب و ارتقای امنیت فضاهای عمومی.
  • برنامه‌های حمایتی: کاهش موانع اجتماعی و مالی مشارکت زنان در ورزش از طریق ارائه خدمات حمایتی مانند نگهداری از کودکان در باشگاه‌ها.
  • شفافیت و پاسخگویی: ارائه گزارش‌های عمومی از نحوه تخصیص و مصرف بودجه‌های ورزشی زنان.
  • آموزش تصمیم‌گیری‌های پاسخگو به جنسیت: تصمیم‌گیرندگان اغلب آموزش‌های لازم در زمینه برابری جنسیتی را ندیده‌اند و از موانع ساختاری که زنان با آن مواجه هستند، آگاهی کافی ندارند.
  • تغییر فرهنگی: کمپین‌هایی برای تغییر نگرش عمومی درباره ارزش و اهمیت ورزش زنان می‌تواند سرمایه‌گذاری و حمایت بیشتری را جذب کند.

سرمایه‌گذاری در ورزش زنان تنها به معنای کسب مدال نیست، بلکه به معنای ساختن جامعه‌ای سالم‌تر و قوی‌تر است. تصمیم‌گیرندگان باید با نگاهی فراتر از قهرمانی، به توانمندسازی همه زنان در عرصه ورزش توجه کنند و مسیر پیشرفت و سلامت جامعه را هموار سازند.